Durkheim’ın organik bir analoji kullanması ve bütün toplumların aynı evrimci yolu izleyecekleri ne inancı toplumsal ve tarihsel bakımdan geçersizdir. Durkheim, kendini savunurken analitik açıdan kullanışlı ideal tiplerden yararlandı, ancak bunu bir zorunluluk olarak görmedi. 0, bütün toplumların bu modellere mutlaka uygun düşmesi gerekmediğini ve farklı biçimlerde evrimleşebileceklerini kesinlikle kabul eder.

Toplumsal dayanışma kavramı toplumsal düzeni analiz etmek için temel bir çerçeve sağlasa bile, toplumsal değişme ve çatışmayı açıklayacak derinlikten yoksundur. ‘Toplumsal dayanışma~ ani devrimci değişimleri değil kademeli evrimci gelişimleri açıklayabilir. 0, değişmeyi toplumsal uyarlanma/ adaptasyon ve dengenin yeniden kurulmasına göre açıklar, ancak sınıfsal ve siyasal çatışmaya (anomi kavramında yaptığı gibi) bir sosyal problem olması dışında çok az açıklama getirir. Aksine, Marksistler ve daha radikal yazarlar sınıf mücadelesini toplumsal gelişme teorilerinin merkezine oturtmuşlardır. Durkheim, sınıf çatışmasını, basitçe, zorunlu bir işbölümünün ve mevcut toplumsal eşitsizliklerin devam etmesinin yarattığı toplumsal gerilimin bir belirtisi olarak düşünür. Aslında o sosyalist düşüncelere yakınlık duyar ve tıpkı Saint-Simon gibi organik dayanışmaya ve fırsat eşitliğine dayalı sınıfsız bir toplumun ortaya çıkacağını düşünür.Böylesi gelişmiş bir toplumun kendiliğinden ortaya çıkamayacağını kabul eden Durkheim, daha rasyonel bir işbölümü, daha eşitlikçi bir sosyal adalet sistemi yaratmak için devlet planlaması fikrini destekler.

Antropolojik araştırmalar Durkheim’ın mekanik dayanışma fikrini desteklese de, onun organik dayanışmanın temeli olarak ekonomik karşılıklılık ve meslek ahlakına inancı -ütopik değilse de- bir ölçüde iyimser bir yaklaşım olarak görülmüştür. Bu eleştiriyi kabullenen Durkheim, organik dayanışmada ahlakı ve toplumsal konsensüs üzerine analizlerinde, zamanla ekonomik karşılıklı bağımlılık konusundan modern toplumlarda dinsel değerlerin yeniden yaratılmasına ve milliyetçilik gibi toplumsal törelerin temsil ettiği ahlakı evrenselliğin ortaya çıkışına ve ayrıca eğitim ve yurttaşlığın bireyi topluma bağlamakta gerekli olan ortak insanlık duygusu yaratma gücüne yönelmiştir. Ne yazık ki, modern toplumlarda kollektif bilinç, gelişmiş kitle toplumlarına istikrar kazandırmak ve onları düzenlemek için gerekli organik dayanışmayı desteklemek bakımından, çoğu kez oldukça değişken, değişebilir ve yüzeysel görünmektedir.

Durkheim, ayrıca, organik dayanışmayla karşıtlık içindeki mekanik dayanışmayı ölçecek bir temel ararken, cezalandırıcı ve iade edici hukuk arasındaki aykırılıkları abarttığı için de eleştirilmiştir. Eleştirilerde, onun özel örnekler olarak verdiği çoğu geleneksel toplumun iade edici hukuk biçimlerine sahip olduğu, ancak diğerlerinde sözgelimi, Trobriander Adalarında hiç de cezalandırıcı yaptırımlara başvurulmadığı öne sürüldü. Aynı şekilde, çoğu modern devlet kendi otoritesini güçlendirmek ve bireysel hakları baskı altına almak için (özellikle Güney Afrika’da ve çoğu komünist ülkede olduğu gibi) büyük ölçüde cezalandırıcı hukuk kurallarına başvurur.

Bütün bu eleştirilere rağmen, Durkheim’ın toplumsal dayanışma kavramı, onun evrimci toplumsal değişme teorisi ve toplumsal gelişmeyi analiz ve yönlendirme çabası, o günden beri sosyolojik düşünce ve araştırmaların itici gücü olmuştur. Durkheim sosyolojiyi saygın ve saygıdeğer bir disiplin haline getirmiştir. O gerçekte sosyolojinin kurucu babalarından biridir.

Sayfalar: 1 2 3 4