Yüksekliği 2 metre, eni 1 metre olan tünelin, binlerce yıl öncesinde olduğu gibi, gidilebilen bölümüne kadar hala sağlamlığını koruduğu görüldü. Tünelin bir bölümünün düz olduğu, zaman zaman ise kıvrılarak ilerlediği dikkati çekti. Tünelin uzunluğunun nereye kadar devam ettiği tam olarak belirlemedi. Oksijensiz bir ortam olması ihtimaline karşı, daha sonra tam donanımlı olarak tünele girilerek, uzunluğunun ve nereye kadar ulaştığının ortaya çıkarılacağı belirtildi.

Arkeolog Çağdaş Yılmaz, büyük heyecan yaratan ve yıllardır, kuşaktan kuşağa var olduğu konuşulan tünelin bir girişinin de Agora’daki kazı alanında bulunduğunu belirtti. Yılmaz, Tünelin şimdiki Kadifekale eteklerine uzandığını tarihi bulgular da ortaya koyuyor  dedi. Yılmaz, yüksekliği 2 metre, genişliği yer yer 1 metreyi geçen tünelle ilgili şunları söyledi:

Efsaneye göre; Makedonya kralı Büyük İskender’in Bayraklı’daki ilk Smyrna kentini ve çevresindeki küçük yerleşimleri ele geçirdiği sırada gördüğü bir rüyaya dayanıyor. İskender avlanmak üzere geldiği Pagos (şimdiki Kadifekale) eteklerinde Nemesis Tapınağı önündeki bir pınarın başında ve bir çınar ağacanın altında uykuya dalar. İskender’in uyuduğu pınardan akan suyun yolu tünel olarak anılmıştır. Roma dönemi su kanalları aslında tünel büyüklüğündedir. Bu su da tam 2500 yıldır bu kanallardan kesintisiz Agora’ya akmaktadır. Şu anda tünelin gidebildiğimiz kadarının içi diz hizasına kadar pınarın suyu ile dolu. Sikkelerde zaten bu olayın temsili var. Gerekli restorasyon ve güçlendirmeler yapılırsa, tünel ziyarete açılabilir.

Her iki bölümün âmir ve komutanı “Kaptan Paşa” idi. “Tersane Kethüdası” ve “Tersane Ağası” da deniz askerlerinin büyük rütbeli kişilerini meydana getirirdi. Sonraları “Kapudane-i Hümâyun” adını alan birincisi Kaptan Paşa’nın muavini olup, ikincisi ise bunun yokluğunda vekalet ederdi.

Tersanede çalışan tersane halkı azablardan oluşurdu. Bunlar Reis, Odabaşı, Aşçıbaşı adlarında üç subayın komutasında bulunur, reise “gardiyan başı” da denirdi.

Azablar her biri beş altı kişiden oluşmak üzere birçok küçük ortalara bölünmüş bulunur, tersane nöbet beklemek, subayların filikalarını çalıştırmak, İzmit’ten kereste getirmek ve zindanda bulunan hükümlüleri muhafaza etmek gibi görevleri yerine getirir, bir kısmı da kalafatçılık yapardı. Azabların bir sınıfı da top ve humbara atışı gibi askeri eğitimler de yaptıklarından gerektiğinde bunlar aşağıda sayılacak savaş sınıfında da görev alırlardı.

Tersanede Tersane emini; tersane katibi, liman katibi, zindan katibi gibi bazı subaylar’ da hizmet görürlerdi.

Deniz askerinin harp sınıfı;

Levendler

Tımar ve zeamet kişileri

Tayfalar

Forsalar’dan oluşurdu. 17 nci yüzyıl sonunda bunlara “kalyoncu” adıyla bir sınıf daha eklenmiştir.

Osmanlı kıyılarında bulunan bazı sancaklardan “Kaptan Paşa Eyaleti” adıyla meydana getirilen eyalette, yöresel asayişi sağlamak için, diğer eyaletlerdeki “Yerli Kulu” askerlerine benzer, sancak beyleri tarafından kullanılan askerlere “Levend” adı verilmişti. Bunlar gereğinde savaş gemilerine Tüfekçi erleri olarak yani silah taşıyarak katılırlardı. Levendler arasında rumlar da çalıştırıldığından, bunlara da “Levend-i Rumi” denirdi.

Kaptan Paşa eyaleti de öteki eyaletler gibi, has, zeamet ve tımar’a bölündüğünden, Padişah Donanmasının hareketi halinde adı geçen eyaletlerin zeamet ve tımar sahipleri ile bunların yasal olarak çıkarmağa zorunlu oldukları “Cebelu” lar da silahlandırılmış olarak padişah donanmasına katılırlardı.

Her savaş gemisinin deniz hizmeti, “Tayfa” adıyla 20-30 kişiye verilmişti. Tayfalara “Oda Başı” adında bir subay komuta ederdi. Savaş gemilerinin büyük kısmı küreklede hareket ettirildiklerinden, çoğunlukla suçlu ve esirlerden oluşan Forsa lar kürekçilik görevini yaparlardı. Her gemide bu forsa lar Gardiyan başı adında bir subayın gözetiminde bulunurlardı.

Tutsaklar arasında en kıdemlisine reis adı verilir, O da geminin kılavuzluk işini görür, dümene de bakardı. Akdenizde özellikle Adalar Denizinde kıyıların doğal oluşumlarından dolayı fırtınalı havalarda sığınabilecek birçok yerler bulunduğundan, Osmanlılar rüzgarın esintisine uymaya zorunlu olmayarak kendileri her an denize egemen olabilmek için kürekle yüzen küçük gemilere daha ziyade önem vermişlerdir. Fakat sonraları büyük gemilerin gerekliliğini kavramışlardır. Tam arma ve yelkenli olan bu gibi büyük gemilerin manevrası silah fenninde özel maharet istediğinden, kalyon adıyla inşa olunan büyük gemiler için kalyoncu adiyle bir sınıf gemici askeri daha kurulmuştur.

Donanma, Kaptan Paşa’nın emir ve komutasında olarak denize açıldığı zaman onu meydana getiren fırka ve filoların emir ve komutası beylerbeyi ve sancak beylerine aitti. Başlangıçta bu gibi komutanların başkaca adları yoktu.

Sonraları fırka ve filo komutanlarına patrona ve piyale denilmeye başlanmıştır. Bu adlar da denizcilikte rütbe sırasına geçmiştir ki, bugün birincisine Ferik, ikincisine Liva denilmektedir.

Ammon’un «Bade dukalığına bağlı Heidelberg, Karlsruhe, Mannheim vb. gibi kentlerin acemi erleri üzerinde yaptığı incelemeler kentli erler­deki dolikosefal oranının köylü erlerdeki dolikosefal oranından daha üs­tün olduğunu, brakisefal oranın ise köylülerde çok yüksek, kentlilerde çok düşük olduğunu göstermiştir. Ammon incelemelerine başlarken sonucun böyle çıkacağını ummuyordu. Böyle bir sonuç ile karşılaşınca bu kez kentlerde dolikosefal oranının çok olmasında acaba doğrudan doğruya kent çevresinin mi, yoksa kent halkının özel bir ayıklamasının (se­lection) mı etkisi vardır? sorusunu araştırmaya başladı. Bu amaçla Karlsruhe ile Fribourg’daki Gymnase öğrencilerinin, acemi erlerin toplumsal durumlarını, kentli veya köylü olup olmadıklarını dikkate alarak kafataslarını ölçmeye başladı. Sonunda dolikosefallerin yüzde oranının kentlilerde köylülerden; köyden göç edenlerde köyde kalanlardan; yüksek sınıflarda aşağı sınıflardan daha üstün olduğunu gördü. Böylece Ammon bu olguları kent çevresinin etkisiyle anlatmanın olanaklı olamayacağı, ayıklamayı (selection) kabul etmekten başka herhangi bir çarenin bu­lunamayacağı sonucuna vardı. Başka bir deyimle Ammon’a göre köyden kente göç edenler arasında çokluğu dolikosefal1er meydana getirirler. Yani dolikosefaller brakisefallerden daha çok göç ederler. İşte kentliler arasında dolikosefal oranının yüksekliğini köylerden göç eden dolikose­fallerin çokluğunda aramalıdır. Bundan başka kentlerde brakisefallerin dolikosefallerden daha çabuk ölmeleri ve dolikosefallerin kentlerde daha büyük bir başarı göstererek yüksek mevkilere ulaşmaları kentlerde doli­kosefallerin artmalarını kolaylaştırır. İşte Ammon kafataslarının ölçüsü­ne dayanarak ayıklama varsayımının doğruluğunu anlatmaya çalışır. Böy­lece temelde De Lapouge ve George Hansen’le birleşir.

Gerçekten George Hansen 1889′da «Die Drei Bevölkerungsstufen» adlı yapıtında, köylerden kentlere sürekli bir göç olmasaydı kentlerin nüfus­larını korumaları imkânsız olurdu. Birkaç kuşak içinde kentler yok olurlardı, der. Gerçekten Hansen’e göre kentler durmadan köy halkının en iyilerini kendilerine çekmektedirler. Kente gelen köylüler çoğu zaman orta kata (tabaka) girerler, bir kısmı üst kata yükselir ama bunlar kısa zamanda kısırlaşarak ya yok olurlar ya da proletarya katına düşerler.

Hansen’e göre başlıca iki toplumsal sınıf vardır. Bunlardan biri köylü­lerin çiftçi sınıfı biri de kentlerin proletarya sınıfıdır. Kentlerin orta ve yüksek sınıfları, köylerden göç eden çiftçi sınıfın proletarya sınıfına geç­mesini sağlayan geçici evrelerini temsil eder. Böylece köylerin en de­ğerli öğelerini çeken kentler, bağlı bulundukları toplumları çözülmeye sürüklerler.

İşte Ammon, kafataslarının ölçüsüne dayanan gözlemlerinin (obser­vation) açıklamasını yaparken Hansen ve De Lapouge’un bu kuramarın­dan esinlenir (ilham). Böylece temel noktalarda De Lapouge ile bir­leşerek bu okulun en ünlü kişilerinden biri olmuştur. Yalnız De Lapouge ile Ammon temelde birleşmiş olmakla beraber ayrıntılarla (teferruat) il­gili birçok noktalarda birbirlerinden ayrılırlar. Şunu hemen söyleyelim ki Ammon, De Lapouge’a göre çok daha tedbirlidir. Örneğin Ammon, De Lapouge gibi dolikosefallerin kentlerdeki, yüksek sınıflardaki yüksek ora­nını kabul eder. Ama renk konusunda De Lapouge’dan ayrılır. Dolikose­fallerin kentte başarı göstermeleri için kumral olmaları gerekli değildir. Köyden kente göç edenlerin de ille kumral olmaları gerekmez. Gene örneğin Ammon Hansen’in «köylerden kentlere göç olmasaydı, kentler bir kuşakta yok olurdu» fikrinin yanlışlığını, bu sürenin pek o kadar kısa olamayacağını istatistiklerle göstermiştir. Sonra köyden kente gelenler Hansen’in sandığı gibi orta sınıflara girmez, belki köyden göç edenlerin dörtte üçü veya beşte dördü doğrudan doğruya proletarya sınıfına girer: ancak sonraki kuşaklarda derece derece üst katlara yükseldikçe kısır­laşmaya başlarlar. Ayrıca Ammon bugünkü kentlerde brakisefallerin do­likosefallerden daha çabuk söndüklerini göstermeye çalışır.

Ammon genel sosyolojik kuramını, 1895′te yayınladığı «Toplumsal Düzen ve Onun Doğal Temelleri» adlı kitabında ortaya koymuştur. Yarı kuramsal (teorik), yarı propaganda özelliğini taşıyan bu kitabında Am­mon şunları söylemektedir: Sosyolojik kuramların başlıca kusuru top­lumsal sorunları sadece ekonomi yönünden ele almalarıdır. İnsan birçok nitelikleri bulunan bir örgenliktir (organizma). İnsan toplumları da bi­yoloji olaylarının niteliğini taşır. Onun için toplumsal olayların anlatılmasında biyolojik temelleri ele almak zorunlu görünmektedir. Biyoloji­nin temelleri Darwin’in soyaçekim (heredite) doğal ayıklama (selection naturelle) hayat kavgası vb. gibi ilkelerine dayanır. İşte bu ilkeler top­lumsal olayların anlatılmasında da kullanılmalıdır.

Bundan sonra Ammon insanların beden, zihin ve tinsel (manevi)ba­kımından eşit olmadıklarını, bu eşitsizliğin de hep soyaçekimden ileri gel­diğini göstermeye çalışır. Kendisine göre, deha ve yetenek (istidat)- her şeyden önce soyaçekimin ürünüdür. Her toplum hayat kavgasında başar­mak için dahilere ihtiyaç gösterir. Bu cins insanlar çok seyrek olduğu için, bunların yetişmelerini kolaylaştırmak toplumun çıkarı gereğidir. Hayat kavgasında başarılı olmak için toplumlar o tipte olmalıdırlar ki o top­luma bağlı bireyler yeteneklerine (istidat) uygun yerleri tutmak imkânı­nı bulabilsinler. Bu bakımdan toplumsal düzen v,e toplumsal kurumlar bu olanakları son derecede iyi gerçekleştiren mekanizmalardır. Madem­ki insanların yaradılışlarında eşitlik yoktur, toplumsal hayatta eşitliğin bulunmamasından daha doğal bir şey olabilir mi? Mademki toplumların yaşaması için dehalara ihtiyaç vardır, toplumların bu tür insanların yetişmelerini kolaylaştıran kurumlar meydana getirmelerinden daha akıl­lıca bir şey olabilir mi? Örneğin toplumlarda yüksek ve aşağı sınıflar diye birtakım toplumsal katların meydana gelmesi, sınıflar arasında ev­lenmelerin yasak edilmesi bu ereğin gerçekleşmesine -yani dahilerin yetişmesine- büyük ölçüde yardım eder. Gene örneğin toplumsal düzenin yetkin olması herhangi bir toplumda bireylerin yeteneklerine (istidat) en uygun işleri tutmalarını gerektiriyorsa toplumlarda bireyleri böyle yeteneklerine (istidat) göre belirli katlara yerleştiren bir mekanizmanın bu­lunması gerekir. Gerçekten böyle bir mekanizma toplumlarda çeşit çeşit kılıklara bürünmüştür. Bazen bu mekanizma okul kılığına bürünerek ye­teneklileri yeteneksizlerden ayırır, yeteneklilerin yükselmelerini kolaylaş­tırır, yeteneksizlerin de yükselmelerine engel olur. Bazen de meslek kı­lığına bürünerek bu yolda yükselmek isteyenler için gereken sınavların anlatılmasını ister Yetenekli olanlar bu çeşit güçlükleri başarıyla aşa­rak yüksek mevkilere çıkarlar; yeteneksizler, sersemler de aşağı düzey­lerde kalırlar. Ceza kurumları da bu toplumsal ayıklama (selection) mekanizmasının başka bir biçimidir.

Toplum hayatına layık olmayan suçlu­ları toplumdan uzaklaştırarak toplumsal ayıklamaya yardım eder.İşte bu türden olan toplumsal ayıklama doğal ayıklamanın özel bir biçiminden başka bir şey değildir. Bireyler eşit yaradılışta olmadıkları için böyle bir ayıklama zorunludur. Sonra ayıklamalar toplumlar için çok yararlıdır. Çünkü yeteneklileri yeteneksizlerden ayırmaya ve herkese, yetenek derecesine uygun mevkiler vermeye yarar. Kısacası Ammon’a göre toplumsal katların varlığı insanın biyolojik yapısına uygundur ve toplumlara birçok yararı dokunur. Ammon toplumsal katların toplum üze­rindeki yararlı etkilerini şu temellerde toplar:

1. Aristokrasinin aşağı sınıflarla evlenmelerine engel olur. Böylece toplumlara çok sayıda dahi yetiştirmek olanağını hazırlar.

2. Yüksek yaratılışta olan aristokrat çocuklarını aşağı sınıfların kö­tü huylarından kurtarır. Yetkisizlerin yüksek katlara yükselme­lerine engelolur.

3. Yüksek sınıfların zihin ödevlerini iyice yapabilmeleri için gere­ken maddi konforu sağlar. Yüksek sınıfa bağlı olanların iyi bes­lenmeye, iyi havaya, daha bunlara benzer birçok araçlara ihti­yaçları vardır. Oysa aşağı sınıfların gördükleri kaba işler için böyle şeyler pek gerekli değildir.

4. Yüksek sınıfların ayrıcalıkları (imtiyaz), aşağı sınıftaki yetkili insanların yükselme isteklerini kırbaçlar.

Bütün bu anlatılanlar gösteriyor ki Ammon’a göre toplumsal katların meydana gelmesi ve zenginliğin bireyler arasında eşit olarak dağılma­ması, son derecede yararlı ve zorunludur. Ona göre bir toplumda zen­ginlikle zekânın dağılması arasında sıkı bir bağ vardır. Kısası Ammon’a göre toplumsal düzen o kadar güzel, o kadar eşsizdir ki bir insanın düşü­nerek taşınarak ortaya koyacağı bir sistem bundan daha yetkin olamaz.

Bundan sonra Ammon toplumsal katların meydana gelmesinde ırkın önemini anlatmaya çalışır. Tarih verilerine, antropometrik verilere dayanarak yüksek sınıfların Aryalardan, aşağı sınıfların da brakisefallerden meydana geldiğini ileri sürer.

Ammon’un şimdiye kadar çok iyimser fikirlere sahip olduğunu, mev­cut toplumsal düzenin kendisine göre son derecede yetkin olduğunu gör­dük. Ama Ammon’un gelecek üzerine fikirleri hiç de iyimser değildir. Kendisine göre toplumlarda Arya oranı günden güne azalmaktadır. Ör­neğin 19′uncu yüzyılın sonlarında Bade’de bu ırk genel nüfusun ancak % 1,45′ini meydana getirmektedir. Onun için bu ırkı kurtarmak gerekir, elden gelen her şey yapılmalıdır. Ammon bu noktada De Lapouge gibi insanlığın geleceğini hiç de iyi görmez.

İşte böylece Ammon’un yapıtının bir özetini verdik. Yapıtının ikinci bölümü daha çok propagandaya ayrılmıştır. Ammon yapıtının bu bölü­münde sosyalizmin, eşitliğin ve bunlara benzer diğer kuramların birer eleştirmesini yapmaktadır.

Anadolu’nun bilinen en eski adı Hatti Ülkesi. Hattuşa’da bulunan tabletlerden de, MÖ 2000’li yıllarda Orta Anadolu’da Hattice konuşan bir halkın varlığı kanıtlanıyor, yani Anadolu’nun ilk sahipleri Hattiler denebilir rahatlıkla. Hattilerin; Hurriler ve Luwiler gibi Anadolu’nun yerli halklarından biri oldukları, tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları, ticareti bildikleri ve barışçıl bir halk oldukları kabul ediliyor. Hititler Anadolu’ya geldiklerinde ilk olarak Hattilerin kurdukları küçük beyliklerle karşılaşmış ve Hattilerle hızla kaynaşmış. Öyle ki Hitit uygarlığının dini, mitolojisi ve törenlerinin Hatti damgası taşıdığı kabul ediliyor. Hattilere ait olduğu bilinen İlluyanka’nın öyküsü, Telipinu’nun Kayboluşu, Kamruşepa’nın Öyküsü gibi eserler de Hititçe’ye çevrilmiş.

Anadolu’da Hattilerden sonra varlığı bilinen ikinci halk Hurriler. Hurri kökenli, Hedammu mitolojisi, Ullikummi mitolojisi, Kumarbi efsanesi gibi bir çok efsane ve destanın Hitit mitolojisi ve edebiyatına girdiği, bir çok Hitit kralı ve kraliçesinin Hurrice adlar taşıdığı Ortaköy yakınlarındaki Şapinuva’nın da Hurri kökenli bir dini merkez olduğu biliniyor.Hattuşa’da bulunan tabletlerden Anadolu’da Hititlerden önce yaşayan en önemli halkın ise Luwiler olduğu anlaşılmış. Anadolu’nun büyük bölümünde özellikle de batı ve güneyinde yaşayan Luwi toplulukları zamanla ayrı kimlikler taşıyan halklara (Lidyalılar, Likyalılar ve Karyalılar gibi) dönüşmüş. Batı Anadolu’da MÖ 1000’li yıllarda Hint-Avrupa kökenli Luwi dilinin varlığını yitirdiği ve onun yerine Likçe, Lidçe ve Karca gibi yeni dillerin geçtiği biliniyor. Hititlerin kullandığı hiyeroglif yazısının dili de Luwice’ydi.

Hititler
Hititlerin tarih sahnesine ilk kez Anadolu’da çıktıkları ve yine burada yok olup gittikleri biliniyor. MÖ 2000 yılı başlarında Anadolu’da aralarında siyasal bir birlik bulunmayan onlarca küçük kent devleti varmış. Hititler bu dönemde Anadolu’ya göç etmeye başlamış ve daha sonra Anadolu’nun en eski siyasal birliğini kurmuş. Öyle ki kurdukları devlet zamanında Dünyanın iki süper gücünden biri olarak kabul edilmiş. Hititler Anadolu’nun yerli halklarının din ve geleneklerine de saygı göstermiş, Hatti, Luwi ve Hurri tanrılarını panteonlarına alıp, yer ve şahıs adlarını da değiştirmeden kullanmışlar. Kral yada tanrı adlarının neredeyse tamamı böyle. Belki de bu tutumları nedeniyle, Anadolu’nun büyük bölümüne, hatta Kuzey Suriye’ye uzunca bir dönem egemen olmayı başarmışlar.

1906-1912 yılları arasında yapılan kazılarda bulunan Hitit devlet arşivine ait tabletlerden burasının Hitit devletinin idari ve dini başkenti Hattuşa olduğu öğrenilmiş. Kayseri yakınlarındaki Kültepe’nin de (Kaniş/Neşa) Hititlerin Hattuşa’dan önceki başkenti olduğu sanılıyor. Hititler buradan esinlenerek kendilerini Nesalı, konuştukları dili de Nesaca olarak adlandırmıştı. Hititler, Babilliler’den alarak geliştirdikleri çiviyazısıyla büyük bir uygarlığın da temellerini atmıştı. Boğazköy (Hattuşa), Maşathöyük, Kuşaklı, Ortaköy (Şapinuva) ve Alişar’da bulunan Hitit çiviyazısıyla yazılmış tabletler ilk olarak Çek bilim adamı Friedrich Hrozny tarafından 1915 yılında çözüldü. Bu tabletler sayesinde Hititlerin sosyal ve ekonomik yaşamları olduğu kadar Anadolu’nun da geçmişi aydınlatıldı. Hitit döneminde Anadolu’da başlıca üç Hint-Avrupa kökenli dil konuşuluyordu; Nesaca, Luwice ve Palaca. Hititler Anadolu’da konuşulan bir çok dili yazıya geçirmişti. Hattuşa’da en azından sekiz dilin yazılıp konuşulduğu biliniyor. Bunlar arasında Hititçe, çivi yazısı Luwicesi, hiyeroglif Luwicesi, Palaca, Hattice, Hurrice, Sümerce ve Akadca en başta gelenleriydi. Diplomatik yazışmalar ve saray arşivleri Âsur (Akad) çivi yazısıyla yazılırken, yazıtlar için Luwice hiyeroglif yazısı kullanılırdı. Hurrice de önemli bir diplomatik yazışma diliydi. Ancak yazıya hiç geçirilmemiş Hayasaca, Kaşkaca, Arzawaca gibi dillerde vardı. Hitit Tarihi; Eski Hitit (MÖ 1650-1500), Orta Hitit (MÖ 1500-1380) ve Büyük İmparatorluk (MÖ 1380-1180) olmak üzere üç döneme ayrılıyor.

Hattuşa
Boğazkale ilçesinin 4 km doğusunda geniş bir alana dağılan Hattuşa’nın kalıntıları Aşağı Kent, Yukarı Kent, Büyükkale ve Yazılıkaya’dan oluşuyor. En eski Hitit yerleşimi olarak kabul edilen Aşağı Kent kuzeybatı dış suruyla güneydoğuya doğru yamacı kaplayarak Büyükkale’nin bulunduğu plato arasında uzanıyor, güney sınırını Poternli Sur oluşturuyor. Yukarı kent ise Poternli Surun güneyinden başlayarak Yerkapı’daki en yüksek noktaya kadar olan tüm alanı kaplıyor, bu kesim Büyük İmparatorluk döneminde surlarla çevrilerek kente katılmış. Aşağı Kentin yerinde MÖ 2000’li yılların başında Hattilerin kurduğu gümüşkent anlamına gelen Hattuş adlı bir yerleşim varmış. MÖ 19-18. yüzyılda bu yerleşimin yanında Asurlu tüccarlarca Karum adı verilen bir pazar yeri kurulmuş. İlk Hitit Büyük Kral’ı Kuşşara’lı Anitta, Hattuş’u çok büyük hazineleri olduğunu sanarak kuşatmış, fakat bir şey bulamayınca kızarak yakıp, yıkmış. Daha sonra Anitta’nın soyundan gelen torunu 1.Hattuşili (MÖ 1665-1640) Hattuşa’yı yeniden yerleşime açarak Hitit krallığının başkenti yapmış ve kralın kendisine de Hattuşa’lı anlamına gelen “Hattuşili” adı verilmiş. Yaklaşık 450 yıl boyunca Hititlere başkentlik yapan Hattuşa UNESCO Dünya Kültür Mirası listesine alınmış, çiviyazılı tablet arşivi nedeniyle yine UNESCO tarafından Dünya Belleği Listesine alınmış ve Milli Park ilan edilerek korumaya alınmış.

Hitit metinlerinde sık sık Hattuşa’nın bin tanrısından söz ediliyor. Hattuşa’da bugüne kadar 31 tapınağın yeri saptanmış. Aşağı kentin ve Hattuşa’nın en büyük yapısı Büyük Tapınak. Kesikkaya olarak adlandırılan kaya kütlesinin arkasında kentin en eski suru olan Poternli (tünelli) Sur yer alır. Tüm Hitit surları gibi sandık duvar şeklinde inşa edilen bu surun altında sekiz adet tünel vardı. Poternli Surun batısında ve güneyinde yer alan Yukarı Kent Büyük İmparatorluk döneminde 3,3 km uzunluğunda bir surla çevrilmiş.

Bu yeni sur üzerindeki anıtsal kapılarının çoğu günümüze sağlam ulaşmıştır. Güneybatıda, dış yüzünde aslan heykelleri bulunan Aslanlı Kapı’yla, iç yüzünde kılıç ve balta taşıyan bir tanrı kabartmasının bulunduğu Kral Kapısı, bunların en önemlileri. Kentin en güneyinde ve en yüksek noktasında yer alan Yerkapı ise adını bugün Hattuşa’da içine girilebilen tek poternden (tünel) almış. Bu poternden geçilerek sur dışına çıkılıyor. Burada oluşturulan toprak setin üzerinden geçen kent surunun ortalarında da Sfenksli Kapı yer alıyor.

Arkeolojik olarak pek araştırılmayan Yukarı Kentte üzerinde yapı kalıntıları bulunan Sarıkale, Yenicekale ve Nişantepe ilginç kaya kütleleri. Özellikle Nişantepe’deki Luwi hiyeroglifiyle kayalara yazılmış yazıt dikkat çekici. Yukarı kentteki tonozlu bir odada da Luwi hiyeroglif yazıt kuşağı var. Yukarı Kentteki Güney Kale ise Frig dönemine tarihlenen ender yapılardan biri. Dört tarafı sarp kayalıklarla ve surlarla çevrili Büyükkale ise kentin merkeziydi. Hitit kralları ülkeyi buradan yönetiyordu. Burada yapılan kazılarla direkli galerilerle çevrili avlular, konutlar, depo binaları ve büyük bir kabul salonuyla, büyük bir saraya ait kalıntılar ortaya çıkarılmış. Büyükkale’nin asıl önemi Hitit ve Anadolu tarihi aydınlatan çiviyazılı kil tabletlerin burada bulunmuş olması. Hattuşa kazılarında bulunan otuz binden fazla çivi yazılı tablet İstanbul, Ankara ve Çorum’daki müzelerde korunuyor. Tabletlerde kanunlar, antlaşmalar ve yazışmaların yanısıra dini ve edebi metinlerde yer alıyor.

Yazılıkaya
Hattuşa’nın en büyük ve en etkileyici kutsal mekânı olan Yazılıkaya Aşağı Kent’teki Büyük Tapınağın yaklaşık 1,5 km kuzeydoğusunda yer alıyor. Yüksek kayalar arasına saklanmış Yazılıkaya Açık Hava Tapınağının iki odasının duvarlarına doksandan fazla tanrı, tanrıça, hayvan ve hayal ürünü yaratık kayalara kazınmış. Hitit dini tören metinlerine göre yeni yıl ve ilkbahar törenlerinde bir araya gelen tüm tanrılar Fırtına Tanrısı’nın evinde toplanıyordu. Birinci odada sol kaya yüzeyinde ikisi dışında tanrılar, sağ tarafta da tanrıçalar görülüyor. Ana sahnede ise Fırtına Tanrısı Teşup ile eşi Güneş Tanrıçası Hebat betimlenmiş. Ana sahnenin karşısındaki duvarda daha büyük boyutlarda Kral 4.Tuthaliya işlenmiş. Buradan da bu kutsal alanın Tuthaliya tarafından yaptırıldığı anlaşılıyor. Diğer odadaki kabartmalar ana odadaki gibi kuşaklar halinde değil; duvarlara dört bağımsız figür yer alıyor.

Pearson ve arkadaşları insandaki soyaçekim ve değişim olaylarını matematik yöntemle incelemişlerdir. Bu sorunların nicel incelenmesini herkesten çok Pearson’a ve çalışma arkadaşlarına borçluyuz. Bu incelemelerin ereği insandaki değişikliğin baştan aşağı soyaçekimden geldiğini göstermektedir.

Pearson’un incelemeleri göstermiştir ki aynı kökten, aynı atadan ge­len insanlar soyaçekimle yalnız fizik karakterleri değil, psikolojik, pato­lojik karakterleri de alırlar. Pearson bu görüşlerini nicel incelemeleriyle kanıtlamaya çalışır. Şimdi Pearson’un bütün bu incelemelerden çı­kardığı sosyolojik sonuçları gözden geçirelim. Pearson’a göre insanla­rın evriminde özellikle biyolojik etmenler egemendir. Ulusların yükselmelerini veya çözülmelerini ancak ve ancak bu biyolojik etmenler aydın­latabilir. İnsanın evrimi tıpkı hayvanlarınki gibi doğal ayıklamaya da­yanan bir evrimdir. Bir ulusta ayıklama yetenekli soyların çoğalmasını sağlıyorsa o ulus İlerler, yok yeteneksiz soyların çoğalmasını sağlıyorsa o ulus çöker.

Toplumlar için doğru olan bu kural bütün insanlık için de doğrudur.

Bundan sonra Pearson şu öğütlerde bulunur:

Arya ırkına bağlı olanlar, aşağı ırktan olanları sınır dışı etmelidirler. Farklı ırklar birbirleriyle evlenmemeli, çünkü aşağı ırktan birinin üstün ırktan biriyle evlenmesi üs­tün ırkı bozar. Hayat kavgası bireyler arasında değil, zümreler ve ırk­lar arasında vardır.

Pearson, bugünkü toplumlarda beden ve zihin bakımından en üstün bireyleri içine alan yüksek sınıflarda üreme oranının aşağı sınıflara gö­re çok daha az olduğunu söyler ve bu olguyu bugünkü toplumların ilerlemesine engel olacak en büyük bir tehlike olarak görür.

Pearson, tıpkı Ammon gibi, toplumsal katların gerekliliğini belirterek şunları söyler: «Bir sınıftan öteki sınıfa geçmek mümkün olmalıdır. Ama bu geçiş kolay olmamalıdır. Böyle olunca ancak çok yetenekli olanlar yükselebileceklerdir. Toplumsal bakımdan da ancak bu çeşit geçişler yararlı olabilir

Toplumsal katların meydana gelmesi ise uzun bir ayıklamanın ürü­nüdür. Pearson eğitimin de, bireysel veya zümre yeteneklerine göre de­ğişmesi gereğini ileri sürer.

Sosyolojinin bir bilim olabilmesi için diğer toplumsal bilimlerin uğraşmadıkları bir alanı kendisine konu edinmesi veya başka bir deyimle kendine özgü bir görüş tarzına sahip bulunması gerekir.Sosyolojinin konusu olacak böyle özel bir alan bulunmadı mı sosyolojinin bağımsız bir bilim olarak meydana gelmesi imkânsızdır. Öyleyse sosyolojinin alanı ya da görüş biçimi ne olmalıdır? İçerik bakımından, toplumsal olayların ekonomi,din,hukuk,ahlak,tarih gibi alanları,bu alanları karşılayan çeşitli bilimler tarafından incelenmiştir. Onun için toplumsal hayatın içeriğinde, sosyolojinin konusu olacak herhangi bir özel alan yoktur.

Diğer bilimlerin konusu olamayacak bir tek alan veya görüş tarzı varsa o da toplumlaşma (Socialisation) biçimleri veya insan ilişkileri alanıdır. İşte sosyolojinin konusu bu alan olacak, bağımsız bir bilim haline gelmesini ancak bu alan sağlayacaktır.

Geometrinin doğal bilimler karşısındaki durumu aynıdır.Nasıl geometri,fizik varlıkların içeriklerini dikkate almadan,sadece mekândaki biçimleriyle uğraşırsa,sosyoloji de toplumsal olayların içeriklerini dikkate almadan sadece biçimleriyle uğraşacaktır. Bir geometrik biçimi,örneğin bir küreyi çeşitli maddelerle doldurmak mümkündür. Biçim (forme) ve içerik (contenu) birbirlerinden büsbütün ayrı iki olay veya büsbütün ayrı iki görüştür.İşte bir toplumsal biçimin içini çeşitli toplumsal içerik doldurabileceği gibi,belirli bir toplumsal içerik de çeşitli toplumsal biçimlere bürünebilir.

Başka bir deyimle insanların karşılıklı ilişkileri(interrelation) alanında biçim ve içerik birbirlerinden büsbütün ayrı şeylerdir.Onun için bunlardan her biri,ayrı birer inceleme konusu olabilir.

Egemenlik, uyrukluk, çekişme (rekabet), taklit, işbölümü partilerin kurulması gibi karşılıklı ilişki biçimlerinden her biri,bir kentli zümresinde, bir din cemaatında, bir eşkıya çetesinde, bir ticaret kurumunda,bir ailede,bir okulda bulunabilir. Sosyolojinin ödevi,çeşitli zümrelerde görülen bu egemenlik, çekişme (rekabet, işbölümü, taklit gibi toplumsal biçimlerin tanıtlamasını, sınıflamasını, çözümleme ve açıklamasını yapmaktır.

İnsanoğlu attan önce eşeği de evcilleştirmişti. Güney Mezopotamya’da, günümüzden 5 bin yıl kadar öncesine ait araba kabartmaları ve resimlerinde koşulu olan hayvanların eşek olduğu görülmektedir.

Atın Anadolu ve çevresinde tarihöncesi devirlerden itibaren varlığı bilinmektedir. Ancak ilk kez evcilleştirilip arabalara koşulması yaklaşık 4 bin yıl öncesinden itibaren başlamıştır. Anadolu’nun ilk krallığı olan Hititlerin orduda ihtiyaç duydukları, dönemin tankları olarak kabul edilen savaş arabalarını atlar çekmekteydi. Uzun süre boyunca at yalnızca arabalara koşulmuş ancak üzerine binilememiştir. İlk kez 3 bin yıl kadar önce Orta Asya’dan gelen Bozkır toplumları Anadolu ve Mezopotamya insanına at binme konusunda öncülük etmiştir. Mezopotamya’da Yeni Assur Krallığı’na ait sarayların duvarlarını süsleyen kabartma ve duvar resimleri arasında at binen krallar, komutanlar ve askerler ilk kez bu dönemden itibaren görülmeye başlar.

Doğu Anadolu’da atı günlük yaşamda ilk kullanan toplum büyük olasılıkla Urartulardır. Van Müzesi’ndeki bir at arabası kabartması ve bronz levhalar üzerindeki bezemeler bu konuda fikir vermektedir. Süvari birliği bulunduğu anlaşılan Urartular, atı savaş arabalarına da koşmaktaydılar. Bu nedenle araba yapımı önemli bir işkolu haline gelmişti. Krallığın başkentinde ve eyalet merkezlerinde araba yapılmaktaydı.

Bazı Urartu kalelerinin yakınında ana kayalar üzerinde günümüze ulaşmış olan “daire”, “U”, “V”, “boyunduruk” biçimli kaya işaretleri bu amaca hizmet etmekteydi. Uzun yıllar halk bunları defineci işareti olarak yorumlamış ve kaçak kazılar yapmıştı. Bilim dünyasında ise bu tür işaretlerin inanç sistemiyle ilgili kutsal semboller olduğu kabul edilmişti. Meslektaşımız Erkan Konyar’ın çalışmasıyla bu işaretlerin arabalarda ihtiyaç duyulan ahşap parçaları eğmek, bükmek ve biçimlendirmek için kalıp olarak kullanıldıkları anlaşılmıştır. Kayalar üzerindeki bu çukurlara yerleştirilen ahşap, bükülerek tekerlek, semer, boyunduruk ve diğer araba parçalar yapılıyordu.

Bu tür işaretlerden Doğu Anadolu’da Anzaf, Çavuştepe, Edremit, Deliçay, Çelebibağ, Edremit, Panz, Tatvan, Elazığ/ Bahçecik, Erzincan/Pekeriç, Iğdır/ Taşburun, Ağrı’da Tutumlu ve Atabindi’de kalelerin yakınında bulunmaktadır. Bu kaleleri yöneten yerel beyler, savaş zamanı Urartu ordusuna askeri birlikleriyle katılmaktaydı. Anlaşıldığı kadarıyla at arabalarını da kendileri ustalarına yaptırıyordu. Bütün Doğu Anadolu’da saptanan taşlar üzerindeki işaretlerin boyutlarının birbirine çok yakın oluşu, krallığın bu konuda bir standart koyduğunu ya da ortak bir anlayışın oluştuğunu göstermektedir.

1-) Neolitik Çağ (yerleşik köy yaşamının, tarımın, hayvancılığın ve genel anlamda üretimin başlangıcı)
2-) Kentleşme
3-) Demir Çağı’dır.

Aradan binlerce yıl geçmiş olmasına rağmen, bu gelişmelerden ilkini (köy yaşamı) aşamasını geçememiş bölgeler bulunmaktadır. Dünyanın birçok yerinde hala 10 bin yıl önce olduğu gibi tuvaleti, banyosu, akar suyu, atölye, depo gibi birimleri olmayan basit evlerde oturan, yalnızca kendi ihtiyacı için tarım ve hayvancılık yapan insanlar ve toplumların olduğu bilinir. İleri tarım ve hayvancılık yöntemleriyle tanışmayan, tanışma fırsatı bulamayan bu tür toplumların yaşam biçimi de günlük ihtiyaçlarını karşılamaktan öteye geçmez. Mesaileri karın tokluğuna çalışmak üzerine kurgulanmıştır.

İkici aşamadaki kentleşme dünyanın birçok yerinde gerçekleşmiş gözükmekle birlikte, her yerde beklenen ölçüde değildir. Kent kavramı günümüzde kullanılan il, vilayet gibi terimlerle karıştırılmamalıdır. Birçok ilde hala geleneksel yaşamın bütün yönleriyle sürdüğü, insanların önemli bir bölümünün günlük yaşamda yalnızca ayakta kalma mücadelesi verdiği bilinmektedir.

Kentler mimaride, alt yapıda, çevre düzenlemesinde, sanatta ve genel anlamda yaşam biçimde belirgin farkların ortaya çıkması demektir. Kentte toplumun ortak kullanım alanları, kültür merkezleri, eğlence mekanları, tapınak, kilise ve cami gibi ibadet mekanları, serbest ticaret ortamı, geleneksel hukuk yerine yazılı bir hukuk sistemi bulunmaktadır. Sanatçılar ve zanaatkarların ürün verdiği atölyeler de kentlerin farklı yanlarındandır. Köylerdeki gibi kapasitesi ve becerisine bakılmaksızın her bireyin kentte benzer işi yapması beklenmez, yeteneklerin kendine uygun işlere yöneldiği alan olmalıdır kent.

Kentlerin gelişimi esas olarak “birey” oluşturmaya yöneliktir. Becerilerini toplumun iyileşmesi yönünde kullanabilen bireyler yeniliğin de öncüsü olurlar. Kentleşme günümüzden 5-6 bin yıl önce bizim bulunduğumuz coğrafyada başlamıştır. Ancak buradaki temel adımları ve kentleşmenin getirilerini iyi algıladığımız söylenemez. Birçok kırsal yerleşmeye ilçe, kasaba veya vilayet ünvanları vererek gelişmeyi sağlayacağımızı varsaydık. Birçok kentteki beklenmeyen nüfus artışı ise buralarda tersine gelişmelere yol açtı. Birçok büyük ve tarihi kentin “büyük köy”lere dönüştüğü konuşulur oldu. Tarihte büyük kültürlere ev sahipliği yapan kentlerde, bireyler, gruplar veya ailelerde çıkan problemlerde hukuk sistemi yerine geleneksel kırsal alan uygulamalarının tercih edildiğine şahit olduk. Kentleşme için alacağımız daha uzun bir yol olduğu anlaşılmaktadır. İnsanımızın daha rahat yaşaması, sağlık, eğitim ve hukuk sisteminden yeterince yararlanması ancak kentleşmek ve kentli olmakla sağlanacaktır.

Durkheim, bir zamanlar Doğu Fransa’ya ait olan, ancak Fransa Prusya Savaşı’ndan sonra Prusya tarafına geçen Epinal, Alsace-laorraine’de dünyaya geldi. Bu olayı izleyen ulusal aşağılanma ve toplumsal düzensizlik, muhtemelen, onun toplumsal dayanışmaya ilgisini bir ölçüde açıklar. Babası Musevi bir dini liderdi ve Durkheim’ın babasının izinden gideceği düşünülüyordu; ancak o ergenlik çağında Katolikliğe geçti ve sonra da bilinemezci oldu. Dönemin seçkin okullarından Ecole Normale Superior’da parlak bir öğrenci olduğunu kanıtladı ve buradan 1882′de mezun oldu. Bütün ilgisini akademik alana yoğunlaştıran Durkheim, Almanya’da kaldığı dönemde sadece cumhuriyetçilerin fikirlerinden değil, sosya: bilimler ve fizyolojideki gelişmelerden de etkilendi. 1887′de bir Fransız Üniversitesi olan Bourdeaux’da ilk sosyal bilim görevine atandı. Durkheim temel çalışmalarından çoğunu 1887-1902 yılları arasında üretti ve yeni ‘toplum bilimi’ hakkında bilgi edinmeye hevesli birçok önemli öğrencisi oldu. Durkheim 1902′de Paris’e davet edildi ve sonradan Sorbonne Üniversitesi’ne Eğitim ve Sosyal Bilimler Profesörü olarak atandı ve sosyolojide ilk kürsü sahibi kişi oldu. Uzun süre L’Annie Sociologie dergisinin editörlüğünü yaptı: dergi bu yeni disiplinin akademik statüsünü yükselten ve geliştiren sosyologların temel yazılarından oluşan yıllık bir derlemeydi.

Durkheim tek oğlunu Birinci Dünya Savaşı’nda kaybetti ve acısı kuşkusuz 15 Kasım 1917′de elli beş yaşında bir kalp krizinden ölmesinde etkili oldu.

Durkheim’ın temel çalışmaları:

• Toplumda işbölümü (1893)
• Sosyolojik Yöntemin Kuralları (1895)
• intihar: Sosyolojik bir Araştırma (1897)
• Dinsel Hayatın ilksel Biçimleri (1912)

Karl Marx günümüz kitle toplumunda çoğu insanın yaşadığı soyutlanmışlık ve kenara itilmişlik, güçsüzlük ve engellenmişlik duygusunu açıklarken, Fransız sosyolog ve eğitimci Emile Durkheim da bilinmeyen, görünmeyen, görülemez bir anomi kavramı geliştirdi ‘anonim’i çağrıştıran bu kavram günümüz modern kent toplumunda çoğu bireyin kitlelerin ortasında hissettiği anonimlik duygusunu yansıtır. Marx’tan oldukça farklı bir bakış açısından -pozitivist bir perspektiften- yazan Durkheim, işlevselci bir teori, toplumu birbirinden bağımsız bireyler topluluğu olarak değil, bizzat bir kendilik olarak gören işlevselci bir toplum teorisi geliştirir. Toplum, bağımsız bir parçalar sisteminden oluşan diğer organizmalar gibi işler: ancak ekonomi, aile, yönetim vb.’nden oluşan bu parçaları bir arada tutan şey, merkezi bir sinir sistemi değil, temel bir değerler sistemi, yani temel bir ahlaki konsensüs veya kollektif bilince dayanan, normlar adı verilen bir toplumsal kılavuzdur. Bu normlar topluma sadece genel bir çerçeve kazandırıp istikrar kaynağı oluşturmakla kalmazlar, ayrıca toplumun kendi bireylerini kontrol altına alıp yönlendirmesi açısından da hayati bir öneme sahiplerdir. Durkheim’a göre, insanın istekleri sınırsız ve doyurulması imkansız olduğu için, bir toplumsal düzen veya uygarlık biçimi var olabilmek için bunları kontrol altına almak zorundadır. Kısacası, bireyin, kendi kişisel mutluluğu için bu tutkularını kontrol altına almaya, ahlaki rehberliğe ihtiyacı vardır, aksi takdirde soyutlanacak ve köksüz kalacaktır. Bu yüzden, Durkheim’a göre, bireyin istekleri ile toplumun düzen ve kontrol ihtiyaçları arasında temel bir çatışma veya gerilim her zaman var olacaktır.

Anomi

Normların yokluğu veya toplumun temel değerleri üzerinde önemli bir çatışma Durkheim tarafından anomi olarak adlandırılır ve o bu tür bir toplumsal ‘hastalığın’ özellikle toplumsal kargaşa veya dönüşüm dönemlerinde ortaya çıkacağından korkar. ilişkilerin kişisel olduğu ve sınırlı bir işbölümüne sahip küçük geleneksel toplumlarda, toplumun değer ve normları üzerinde ve bireylerin hakları ve ayrıcalıklarının belirlenmesi ve kabulü konusunda genel bir konsensüs sağlamak oldukça kolaydır: özellikle de dinin ahlakı otoritesi ve yaptırımlarıyla destekleniyorsa. Herkes yerini bilir ve büyük heveslere kapılmaz. Ancak, bu toplumların mekanik dayanışmasından işbölümünün oldukça geliştiği ve ilişkilerin çoğu kez büyük ölçüde kişisellikten uzak olduğu sanayi toplumlarının organik dayanışmasına geçiş sırasında, toplumsal konsensüste ve böylece bireyler üzerindeki sosyal kontrolde bozulmalar daha fazla mümkün hale gelir. Ondokuzuncu yüzyılda Durkheim ve çağdaşları, sadece geleneksel toplumları yıkmakla kalmayıp, toplumun temel ahlakı dokusunu da büyük zarar veren, Avrupa’yı baştan aşağıya değiştiren siyasal devrimleri ve sanayileşmeyi yaşadılar. Yeni sınai işbölümü mevcut ahlakı değerleri büyük ölçüde aşındırır görünmekteydi. Durkheim, geleneksel toplumsal normların sağladığı disiplinin ortadan kalkmasıyla bireysel tutkuların en üst düzeye çıkacağından ve sonuçta, yeni toplumsal düzen kendi görünür vaatlerini yerine getirmediğinde, sistemin işlerliğini yitireceğinden korkuyordu. Ondokuzuncu yüzyılda köylerindeki geleneksel köklerini, aile ve arkadaşlarını parlak ışıklı ve yüksek ücretli yeni sanayi kentlerine girebilmek için terk eden çoğu insanın yaşadıkları karşısında gözü açıldı ve kendilerini soyutlanmış ve yalnızlık duygusu içinde buldular. Bu durum, Durkheim’a göre, oldukça önemli boyutlarda bir toplumsal düzensizlik potansiyeli yaratmaktaydı; bu kaos potansiyeli söz konusu dönemde çoğu Avrupa kentinde ‘kalabalıklar’ın çılgın davranışlarında gözlenebilir.

Anominin kelime anlamı normsuzluktur. O sosyal kontroller zayıfladığında, ahlakı ve siyasal kısıtlamalar ortadan kalktığında kendini gösterir ve özellikle sanayileşme ve kentleşme gibi hızlı toplumsal değişme dönemlerinde, geleneksel normların işlemediği veya ortadan kalktığı durumlarda yaygındır. insanlar huzursuz ve tatminsiz hale gelirler ve insanların hayattan ne bekleyebilecekleri konusunda yeni bir ahlakı konsensüse ihtiyaç duyulur. Sanayileşme ve tüketimcilik uzmanlaşma ve bencilliği teşvik ederek bu süreci hızlandırır.

Anomi bir düzensizlik durumu, sınırlandırılmamış bireyciliğin gemlenememesi nedeniyle sosyal kontroller ve toplumsal düzenin işlemez hale gelmesidir. Modern kapitalizmin tüketim çılgınlığı ortasında tutkular ve arzular giderek artar ve geleneksel disiplinler ve sınırlamalar artık gücünü koruyamaz hale gelir. insanlar artık daha azıyla yetinmez ve tutkularını gemlemekte zorlanırlar. Durkheim halk demokrasisine güvenmez ve onun sonuçlarından korkar. Bireyler sadece ahlaki bir düzene bir tür bireyler-üstü bir güce tabi olduklarında kendilerini güven içinde hisseder, mutlu ve belirli ölçüde özgür olabilirler. Toplumsal düzen ve bireysel mutluluk yüksek düzeyde bir toplumsal bütünleşmeye bağlıdır.

Fakat Durkheim, Ferdinand Tönnies gibi yazarların aksine, kötümser değildir. 0, bireysel haklar ve özgürlükler için ayaklanmaların ve bu yöndeki taleplerin etkisiyle, yeni meslek birlikleri ve loncaların ahlakları ve etiklerine dayalı yeni bir toplumsal düzen potansiyelinin oluştuğunu düşünüyordu.
Durkheim anominin çözümü veya tedavisini aşağıdaki özellikleri
taşıyan meslek birliklerinin gelişiminde görür .
bireyleri toplumsal gruplar ve kollektif değerler içinde birleştirebilen;
insanların mantıken neler bekleyebilecekleri konusunda yeni
bir konsensüs oluşturabilen.

Bu tür birlikler devletle işbirliği yapmaya yatkın olacaklar ve böylece büyük ölçüde ‘toplumu birey içinde’ yeniden kuracak bir bağlılık ve vizyona sahip yeni bir yurttaşlık düzeni ve yeni bir sınai ahlaki düzen kurmaya çalışacaklardır.
Bununla beraber, Durkheim, modern toplumun organik dayanışması içinde, anomiyi büyük ölçüde temel bir patoloji, geleneksel bağlar ve değerlerin zayıflamasının ve bireyciliğin ortaklaşa veya toplumsal sorumlulukların üstüne çıkışının yarattığı bir toplumsal hastalık olarak kabul eder. Durkheim, bütün bunlara ve ‘birey kültü’nün gelişimine rağmen, Marx ve Engels gibi çağdaşlarının devrimci öğretilerinden ziyade, sosyal reformlara ve evrimciyi değişmeye inancını sürdürür.

Normal sağlıklı bir toplum uyum içinde bir toplumdur; sağlıksız veya hastalıklı toplum doğrular ve yanlışlar konusunda güçlü bir ahlaki konsensüsten yoksundur ve bu yüzden anarşiye düşmesi ve yıkılması ihtimali yüksektir. insanın doymak bilmez tutkuları ve bencilliği konusunda kötümser olan Durkheim, yeni bir ‘ahlaki konsensüs’ yaratmak ve sosyal kontrolü yeniden sağlamak için, dış güçlere,toplumdaki liderlerin ahlaki üstünlüğüne ve profesyonel meslek birliklerinin otoriteleri ve değerlerini empoze etme yeteneklerine yönelir.

Bu yüzden, Durkheim hakkında biyografik bir çalışması olan Anthony Giddens’ın öne sürdüğü gibi, anomi fikri sadece bir toplumsal düzensizlik analizi değil, aynı zamanda bir bireysel davranış açıklamasıdır. Bunun klasik örneği Durkheim’ın ‘anomik’ intihar analizidir: bu intihar biçimi ekonomik altüst oluşlar ve krizler gibi istikrarsızlık dönemlerinde ortaya çıkar. Durkheim’a göre, özellikle iş dünyası ve ticaret alanında kendi mesleklerinde üst konumlarda olanlar anomik intihara daha fazla yatkınlardır, zira beklentileri oldukça yüksektir, geleneksel ahlaki değerler ve sosyal kontrolonları daha az sınırlar ve kişisel başarısızlık daha fazla yıkıcı etkide bulunur. Nitekim, Amerika’da intihar oranları 1929 Wall Street krizinden sonra tepeye vururken, kendini gökdelenden atanların büyük çoğunluğu işadamları ve finans sahipleriydi.

Anomi kavramı çok farklı biçimlerde uyarlandı ve yeniden yorumlandı. Bazıları, kavramı çocuk suçluluğunu, gelişmiş sanayi toplumlarında suç ve toplumsal karışıklıkların artışını, hatta 1960′larda Amerika’da ve 1980′lerde Britanya’da yaşanan ayaklanmaları açıklamakta kullandı. Onlar bu çalışmaları, ya yetersiz sosyalleşmeyi, anne-babaların kendi çocuklarını uygun biçimde yetiştirme başarısızlıklarını göstermek için ya da daha kesin kontrol sağlama gereğini ve aile ve kilise aracılığıyla- geleneksel ahlaki değerlerin önemini vurgulamak için yaptılar. Başkaları, kavramı toplumsal konsensüsün çökmesini ve böylece Kuzey irlanda’da ve Ortadoğu ülkelerindeki yaşanan düzensizliği açıklamakta kullandılar.

Comte,bu deyimle, kurduğu sistemden önceki bütün felsefelerin yıkıcı Ve olumsuz olduklarını,ancak kendi sisteminin yapıcı ve olumlu olduğunu ileri sürmektedir. Comte’a göre, bütün felsefeler yıkıcı ve olumsuz olmuşlardır, çünkü deneyi aşan anlamında metafizikle uğraşmışlardır. Oysa ister düşünceci (idealist) ister özdekçi (materyalist) olsun, deneyi aşan bütün spekülasyonlar metafiziktir. Felsefeden metafiziği atmak ve bunun yerine bilimi koymak gerekir, bundan ötürü de olguculuk bir bilim felsefesi’dir. Comte, bu savıyla, daha ilk adımında felsefeden vazgeçmekte ve felsefeyi yasaklamaktadır. Bundan ötürü de olguculuk felsefesiz bir felsefe, eşdeyişle felsefenin temel sorunlarını yadsıyan bir felsefe olmak iddiasını taşır.

Comte’a göre, bilim felsefeden vazgeçebilir, çünkü bilim başlı başına bir felsefedir. Comte’cu bilim anlayışı da genel bilim anlayışından farklıdır. Görgücü (ampirist) ve olaycı (fenomenalist) bir temele dayanan bu bilim anlayışına göre bilim, olguları açıklayamaz, sadece betimleyebilir (tasvir eder). Bu bilim, ne özdeği ne de ruhu inceleyebilir, çünkü bunlar bilinemez. Bundan ötürü de olguculuk bir bilinemezcilik’tir. Bilim, sadece ilineksel (La. Fositivus) olanla uğraşacaktır, bu da olgu’lardır. Bilim bu olguları gözlemleyerek aralarındaki bağıntıları, eşdeyişle yasaları kavramaya çalışan bir deney ve gözlem alanıdır. Comte’cu olgu anlayışı da genel olgu anlayışından farklıdır. Comte’cu anlayışta olgu, sadece duyumlar ve algılardır. Duyumlarımız ve algılarımızla bize araçsız olarak verilenlerin dışında başkaca hiçbir bilimsel olgu yoktur. Comte, bilimin ancak gözlem sonuçlarını bildirebiIeceğini ve sadece bu sonuçlar arasındaki ilişkileri gözlemleyebileceğini ileri süren bu savıyla daha ilk adımında, felsefeyi olduğu gibi, bilimi de yasaklamaktadır. (Tanrının dünya ile zar attığına inanmıyorum) sözüyle, uyumlu ve düzenli bir evrende yaşayan insanın fiziksel gerçeklerin bilgisine ulaşabileceğini dile getiren ve bulgularıyla da bunu tanıtlayan büyük fizikçi Albert Einstein, Comte’un bu yasağına karşı çıkan bilimcilerin en belli örneklerinden biridir. Düşüncecilikle özdekçiliği metafizik ve bundan ötürü de bilimdışı sayarak bunların üstünde bir bilim metodolojisi kurmaya çalışan olguculuk, bu niteliğiyle de üçüncü felsefe adını almıştır. Felsefe ve bilimde bir yöntem olmak isteyen bu üçüncü yol denemesi, özdeksel ve nesnel gerçeklikten de kopmakla bireysel bilinç çerçevesi içine kapanarak bir öznel düşüncecilik (sübjektif idealizm) niteliğini kazanmaktadır.

Böylelikle, felsefenin ve bilimin temel sorunlarını saf dışına iten bu bilimsel felsefenin uğraşı alanında sadece iki konu kalmıştır: Tarih ve toplum. Auguste Comte bu konuları iki varsayımla betimlemeye ve bir varsayımla düzenlemeye çalışmaktadır: Üç durum yasası, bilimlerin aşama sıralarının saptanması,din … Metafiziğe karşı çıkmakta işe başlayan olguculuk, sonunda yeni bir din önerisiyle yeniden metafiziğin alanına girmek zorunda kalmıştır. Sistemin tümüyle incelenmesi sonunda açıkça görüldüğü gibi, Comte’cu savların gerçek amacı ne felsefe ne de bilimdir, sadece siyasa’dır. Olguculuğun yukarda sayılan üç uğraşısı bu amacın gerçekleştirilmesi için hazırlanan gerekçelerdir. Bu siyasa, Comte’un şu formülüyle dile getirilmektedir: “İlke olarak sevgi, temel olarak düzen, erek olarak ilerleme~-(Fr. L’amour comme principe, I’ordre comme base, progres, comme ~ut). Ne var ki bu ilerleme, kurulu düzenin çerçevesi içinde ve devrimleri önlemek amacıyla gerçekleştirilmek istenen bir ilerlemedir. Devrimleri önlemek içinse onları önceden görmek gerekmektedir.

Comte bu gereği de şu formülüyle dile getirmiştir: “Bilmek için görmeli, önceden görmek için bilmeli, düzenlemek için önceden görmeli~ (Fr. Voir pour savoir, savoir pour prevoir, prevoir pour regler). Comte’a göre, toplumsal değişikliklerinbaşlıca etkeni siyasadır (bkz. Comte, Cours de Philosophie Positive, Paris 1839, c. IV. s, 399-400).

Comte’cu sistemde köklü bir toplumsal değişmeye engel olmak için gereken siyasaya varmakta tutulacak yol (pozitivist metodoloji) şöyle saptanmıştır: İnsansal bilgi olgusunun gelişmesi için tarih gözlemlenecek, bu gözlem sonucunda anamalcılığın değişmez ve sonsuz bir nitelik taşıdığını tanıtlayacak olan toplumbilim’in baş yerini saptamak için bilimler sıralanacak, bundan sonra da 1789 Fransız Devrimi’yle filizlenmiş olan özgürlük sorununu kökünden çözümleyecek olan siyasa saptanacaktır.

Comte’a göre, “bir taşın özgür olup olmadığı sorunu nasıl söz konusu değilse bir insanın özgür olup olmadığı sorunu da öylece söz konusu değildir~ Tarih ve toplumbilim bu siyasayı gerçekleştirecek olan birer araçtırlar: “İyi anlaşılmış bir tarih bilimiyle ussallığa indirgenmiş bir siyasa birbirlerine uygundur~ (Comte, lbid,s. 283-284), Auguste Comte, siyasa amacını Cathecisme Positive’ ou Sommaire’ Exposition de la Religion Universelle (1852) adlı yapıtının birinci baskısının önsözünde şöyle açıklamaktadır: “Batı’yı anarşik bir demokrasiyle kokuşmuş bir aristokrasiden kurtarmaya geliyoruz. Biz sosyokratlar, aristokrat olmadığımız kadar demokrat da değiliz. Olguculuk, bunların müessif çatışmalarının yerine aralarında zorunlu bir bağımlılık ilişkisi kuracaktır. Siyasamız, bu iki eksik ve tutarsız yanın üstünde bulunmaktadır. Felsefesel ve toplumsal mezhebimin sürüp geldiği otuz yıldan beri çeşitli rejimIerimizde muhalefet denilen şeye karşı daima derin bir nefret ve her türlü yapıcılara karşı gizli bir yakınlık duymuşumdur. Genel kuruculuğun en çok bir ihtiyaç olduğu bu yüzyılda yapıcı’ları daima yıkıcı’lara yeğlemişimdir. Tutucularımızın gerilikleri bana basit devrimciIerimizden çok daha yakındır.

Bundan sonra, Marx’ın afyon deyimini tanıtlamak için yazılmışçasına, toplumsal düzeni endüstri anamalcılığı yararına sağlamak ve Comte’un deyimiyle modern keşmekeş’e egemen olmak için Insanlık dini’nin (Fr. Religion de l’humanite) kuralları ve yasaları sergilenmektedir. Bu müspet dinin mülkiyeti nasıl baş tacı edeceği ve gene Comte’un deyimiyle, “en az para kazanan işçi sınıfının başkaldırışına, “her kişisel hizmetin bunu yapmaktan doğan haz ve sağladığı minnettarlıktan başka hiçbir şey içermediği öğüdüyle nasıl engel olunacağı uzun uzun anlatılmaktadır (Özellikle bkz. İbid, “ÖnceToplumsal, Sonra Törebilimsel ve Insansal Düzen” başlığı altında verilen sekizinci konuşma). Bu siyasal sonucu gerçekleştirmek için Auguste Comte, Paris’te, kapısında Positivizm Müdürü (Fr. Directeur de Positivisme) yazılı bir levha bulunan Monsieur -le-Prince sokağındaki 10 numaralı apartmanında; ne düşünceci ne de özdekçi olan ve bundan ötürü de sadece tarihsel olguların gözlemlenmesine dayanan ilk olgucu varsayımını şöylece oluşturmuştur: İnsanlığın evrimi, bilginin evrimiyle gerçekleşmiştir. Bilginin evrimi, insan düşünüşündeki değişiklikleri dile getirir. İnsan düşünüşündeki değişikliklerde üç durum gözlemlenmektedir. Birinci durum, Tanrıbilimsel durum’dur (Fr. L’etat theologique).İnsanlık bu durumunda Tanrılık güçlerle yönetildiğini sanmış, çevresini ve kendisini Tanrılık düşünceyle açıklamaya çalışmıştır. İnsanlığın bu ilk durumu da kendi içinde üç evreden geçmiştir. Birinci evrede insan, çevresindeki nesneleri kendisi gibi canlı ve akıllı olarak düşünmüştür. Bu evre, insansal düşünüşün fetişçilik evresi’dir,Bir süre insan düşüncesi değişikliğe uğrayarak kendisinin ve çevresinin çok sayıdaki görünmez varlıklarca yönetildiğini düşünmüştür .. Bu ikinci evre çoktanrıcılık evresi’dir. Daha sonra bu çok sayıdaki görünmez varlıkların tek ve büyük bir iradenin yönetimi altında bulunduğu düşüncesine varmıştır. Bu da, insan düşüncesindeki birinci durumun üçüncü tektanrıcılık evresi’dir. İnsan düşüncesinin bu durumu giderek köklü bir değişikliğe uğramış ve soyutçuluğa yönelmiştir. Hristiyan Avrupa’nın ortaçağı bu ikinci metafizik durum’un (Fr. L’etat metaphysique) tarihsel bölümüdür. Bu durum insan düşüncesinin, kendisine benzeyen Tanrılardan vazgeçerek, soyut kavramlara yöneldiği ve Tanrısını bu soyut kavramlarla nitelediği bir durumdur. İnsan düşüncesi bu durumda kendisinin ve çevresinin yönetimini soyut kavramlarla açıklamaya çalışmıştır.